आशिया खंडातील सर्वात मोठा उपसा जलसिंचन प्रकल्प ‘टेंभू’

आशिया खंडातील सर्वात मोठा उपसा जलसिंचन प्रकल्प ‘टेंभू’

कृष्णामाईच्या पाण्याने दुष्काळी पट्टा हिरवागार, हजारो शेतकऱ्यांचे भाग्य पालटले!

सांगोला (प्रतिनिधी): एकेकाळी दुष्काळ, टँकर, स्थलांतर आणि ओसाड माळरान अशी ओळख असलेल्या सातारा, सांगली आणि सोलापूर जिल्ह्यातील भागाचे नशीब बदलणारा टेंभू उपसा जलसिंचन प्रकल्प आज आशिया खंडातील सर्वात मोठ्या उपसा सिंचन योजनेच्या रूपाने उभा आहे. कृष्णा नदीचे पाणी तब्बल ४५० किलोमीटर अंतरावर आणि उंच घाटमाथ्यावर पोहोचवणारी ही योजना शेतीसाठी वरदान ठरली असून, हजारो शेतकऱ्यांच्या आयुष्यात समृद्धीचे दिवस आणणारी ‘जीवनवाहिनी’ बनली आहे.

आशिया खंडातील सर्वात मोठा टेंभू उपसा सिंचन प्रकल्प :

दुष्काळी पट्ट्याचे नंदनवन करणारी जीवनवाहिनी
महाराष्ट्रातील कृष्णा ही महत्त्वाची आणि जीवनदायिनी नदी मानली जाते. पश्चिम महाराष्ट्रातील अनेक भाग या नदीच्या पाण्यामुळे समृद्ध झाले, तर दुसरीकडे सातारा, सांगली आणि सोलापूर जिल्ह्यातील काही भाग अनेक वर्षे दुष्काळाच्या छायेत होते. पाऊस अनियमित, पाण्याची कमतरता आणि शेती पूर्णपणे पावसावर अवलंबून असल्यामुळे या भागातील शेतकऱ्यांचे जीवन नेहमीच संकटात असायचे. मात्र कृष्णा नदीचे पाणी या दुष्काळी भागात आणण्याचा धाडसी निर्णय घेण्यात आला आणि त्यातून जन्माला आली आशिया खंडातील सर्वात मोठी म्हणून ओळखली जाणारी टेंभू उपसा जलसिंचन योजना. आज ही योजना केवळ जलसिंचन प्रकल्प नसून हजारो शेतकऱ्यांच्या आयुष्यात परिवर्तन घडवणारी जीवनवाहिनी ठरली आहे.

दुष्काळी भागाला पाणी देण्याची संकल्पना
१९९० च्या दशकात कृष्णा नदीचे पाणी दुष्काळी भागाकडे वळविण्याची कल्पना पुढे आली तेव्हा अनेकांनी ती अवास्तव असल्याचे सांगितले. उंच डोंगर, घाटमाथे आणि शेकडो किलोमीटरचे अंतर पार करून पाणी नेणे हे अत्यंत कठीण काम होते. तरीही दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांच्या संघर्षामुळे आणि काही दूरदृष्टी असलेल्या नेत्यांच्या प्रयत्नांमुळे ही योजना प्रत्यक्षात आली. पाणी संघर्ष चळवळीचे नेते क्रांतिवीर नागनाथ नायकवडी, माजी आमदार संपतराव देशमुख, स्वर्गीय डॉ. पतंगराव कदम, स्वर्गीय आर. आर. पाटील, स्वर्गीय अनिल बाबर, स्वर्गीय गणपतराव देशमुख यांसारख्या नेत्यांनी सातत्याने पाठपुरावा केल्यामुळे या योजनेला गती मिळाली. १९ फेब्रुवारी १९९६ रोजी या योजनेला प्रशासकीय मान्यता मिळाली. सुरुवातीला सुमारे १४१६ कोटी रुपयांचा खर्च अपेक्षित होता. नंतर प्रकल्पाचा विस्तार वाढत गेला आणि मार्च २०२५ अखेरपर्यंत या प्रकल्पावर सुमारे ३८०० कोटी रुपये खर्च झाले आहेत. अंतिम उद्दिष्ट जवळपास ४ हजार कोटींचे असून उर्वरित कामे पूर्ण करण्याचे काम सुरू आहे.

टेंभू गावातून सुरू झालेली ऐतिहासिक योजना

सातारा जिल्ह्यातील कऱ्हाड तालुक्यातील टेंभू गावाजवळ कृष्णा नदीवर बॅरेज बांधून या योजनेची सुरुवात झाली. येथे नदीचे पाणी अडवून ते पंपाच्या सहाय्याने उंच डोंगरावर चढविण्याचे काम करण्यात आले. या योजनेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे पाण्याचा उपसा. पहिल्या टप्प्यात पाणी सुमारे ६१ मीटर आणि ८५ मीटर उंचीवर उचलण्यात आले. यासाठी मोठ्या क्षमतेचे ३३ पंप वापरण्यात आले. त्यानंतर बोगद्याद्वारे हे पाणी घाटमाथ्यावर नेण्यात आले आणि पुढे कालवे व पाइपलाइनद्वारे ते दुष्काळी भागात सोडण्यात आले. ही संपूर्ण योजना पाच टप्प्यांत पूर्ण करण्यात आली आहे. कडेगाव, खानापूर, आटपाडी, तासगाव, कवठेमहांकाळ आणि सांगोला या भागात टप्प्याटप्प्याने पाणी पोहोचविण्यात आले. सध्या सहाव्या टप्प्याचे काम अंतिम टप्प्यात आहे. अभियांत्रिकी दृष्ट्या अत्यंत अवघड मानली जाणारी ही योजना आज यशस्वीपणे कार्यरत आहे.

४५० किलोमीटरची जलवाहिनी – आशियातील मोठा विक्रम

टेंभू योजनेची एकूण लांबी सुमारे ४५० किलोमीटर आहे. या योजनेत कालवे, पाइपलाइन, बोगदे, पंपगृहे आणि जलाशय यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करण्यात आला आहे. पाणी उंच घाटमाथ्यावर नेऊन ते पुन्हा उताराच्या भागात सोडण्याची संपूर्ण रचना अत्यंत गुंतागुंतीची आहे. त्यामुळेच या योजनेला आशिया खंडातील सर्वात मोठ्या उपसा सिंचन योजनांपैकी एक मानले जाते.

सात तालुके आणि २१३ गावांना लाभ
या योजनेचा लाभ सातारा, सांगली आणि सोलापूर जिल्ह्यातील सात तालुक्यांना होत आहे. कऱ्हाड, कडेगाव, खानापूर, तासगाव, आटपाडी, कवठेमहांकाळ आणि सांगोला या तालुक्यांतील एकूण २१३ गावांतील शेतजमिनीला पाणी मिळत आहे. सुमारे ७३ हजार हेक्टर क्षेत्र सध्या ओलिताखाली आले असून अंतिम उद्दिष्ट ८० हजार हेक्टरपेक्षा जास्त क्षेत्राला पाणी देण्याचे आहे. सांगली जिल्ह्याला सर्वाधिक लाभ झाला असून सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला तालुक्यातही मोठ्या प्रमाणावर बागायती शेती सुरू झाली आहे.

दुष्काळी भागात हिरवाई
या योजनेपूर्वी हा संपूर्ण भाग जिरायती शेतीसाठी ओळखला जात होता. पावसावर अवलंबून असलेली शेती, पाण्याची कमतरता आणि कर्जबाजारीपणा यामुळे शेतकरी हवालदिल झाले होते. अनेकांना रोजगारासाठी मुंबई आणि पुणे येथे जावे लागत होते. मात्र टेंभू योजनेमुळे परिस्थिती बदलली. आज या भागात उसाचे पीक मोठ्या प्रमाणावर घेतले जाते. त्याचबरोबर डाळिंब, द्राक्ष, केळी, हळद, भाजीपाला यांसारखी पिके घेतली जात आहेत. काही भागात फळबागाही मोठ्या प्रमाणावर लागवडीत आल्या आहेत. पाणी उपलब्ध झाल्यामुळे साखर कारखान्यांना चालना मिळाली आणि ग्रामीण भागातील अर्थकारण मजबूत झाले. अनेक शेतकरी आर्थिकदृष्ट्या सक्षम झाले. गावात रोजगार निर्माण झाला आणि स्थलांतर कमी झाले.

तांत्रिकदृष्ट्या यशस्वी ठरलेली योजना
टेंभू योजना ही केवळ मोठी नाही तर तांत्रिकदृष्ट्याही अत्यंत महत्त्वाची आहे. उंच डोंगरावर पाणी चढवणे, बोगद्याद्वारे वाहतूक करणे आणि शेकडो किलोमीटरवर पाणी पोहोचवणे ही मोठी किमया मानली जाते. महाराष्ट्रातील इतर उपसा सिंचन योजनांच्या तुलनेत टेंभू योजना अधिक कार्यक्षमतेने चालते, असे तज्ज्ञांचे मत आहे. घाटमाथ्यावरील पळशीसारख्या उंच गावात पाणी पोहोचल्यावर या योजनेची ताकद दिसून आली. एकेकाळी टँकरवर जगणाऱ्या गावात आज हिरवाई दिसू लागली आहे.

दुष्काळावर मात करणारी ऐतिहासिक योजना

टेंभू उपसा सिंचन योजना ही केवळ जलसिंचन प्रकल्प नाही, तर ती ग्रामीण भागाच्या विकासाची कहाणी आहे. लोकसंघर्ष, राजकीय इच्छाशक्ती आणि तांत्रिक धाडस यांच्या जोरावर उभा राहिलेला हा प्रकल्प आज हजारो शेतकऱ्यांच्या आयुष्याला नवी दिशा देत आहे. कृष्णा नदीचे पाणी दारी आल्यावर दुष्काळी माळरान हिरवे झाले, शेती बहरली आणि गावांचे नशीब बदलले. म्हणूनच टेंभू योजना ही दुष्काळावर मात करणारी आणि दुष्काळी भागाचे नंदनवन करणारी ऐतिहासिक जीवनवाहिनी ठरली आहे.