भूमिका जगणारा अवलिया ‘नटसम्राट’ काळाच्या पडद्याआड!

भूमिका जगणारा अवलिया ‘नटसम्राट’ काळाच्या पडद्याआड!

पद्मश्री नाना पाटेकर यांच्या निधनाने अभिनयाच्या एका समृद्ध पर्वाचा अंत

मुंबई (प्रतिनिधी): संवादफेकीतला अंगार, डोळ्यांतली अस्वस्थता, चेहऱ्यावरचे असंख्य भाव आणि व्यक्तिरेखा अक्षरशः जगण्याची विलक्षण ताकद… या सगळ्यांचा मिलाफ म्हणजे नाना पाटेकर! मराठी रंगभूमीपासून हिंदी-मराठी चित्रपटसृष्टीपर्यंत आपल्या अभिनयाची स्वतंत्र मुद्रा उमटविणाऱ्या, आपल्या दमदार आवाजाने, अस्सल देहबोलीने, तीव्र संवादफेकीने आणि व्यक्तिरेखेत पूर्णपणे मिसळून जाणाऱ्या अभिनयाने भारतीय चित्रपटसृष्टीवर स्वतंत्र ठसा उमटविणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे वयाच्या ७५व्या वर्षी निधन झाले. नाना पाटेकर यांच्या निधनाने केवळ एका अभिनेत्याचे निधन झालेले नाही; तर रंगभूमीचा कस, वास्तववादी अभिनयाची ताकद आणि पडद्यावर व्यक्तिरेखेला जिवंत करण्याची कला यांचा एक प्रदीर्घ अध्याय संपला आहे.

विश्वनाथ दिनकर पाटेकर अर्थात नाना पाटेकर यांचा जन्म १ जानेवारी १९५१ रोजी मुरुड-जंजिरा येथे झाला. मुंबईतील जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्समध्ये त्यांनी शिक्षण घेतले. संघर्षाच्या काळात उदरनिर्वाहासाठी चित्रपटांचे पोस्टर रंगविण्याचे कामही त्यांनी केले. मात्र मनात अभिनयाची आस होती. रंगभूमीने त्यांना अभिनेता म्हणून घडवले. रंगमंचावरचा कठोर सराव, संवादातील वजन, शरीरबोली आणि व्यक्तिरेखेच्या मानसिकतेचा अभ्यास या सगळ्याने नाना नावाचा कलाकार आकाराला आला. नाना पाटेकर यांच्या रंगभूमीवरील प्रवासाचा उल्लेख करताना ‘हमीदाबाईची कोठी’ या गाजलेल्या नाटकाचा उल्लेख अपरिहार्य ठरतो. या नाटकाच्या दौऱ्यादरम्यान घडलेला एक प्रसंग त्यांच्या धाडसी आणि सहकाऱ्यांसाठी उभे राहणाऱ्या स्वभावाची साक्ष देतो. अशोक सराफ यांनी अलीकडेच सांगितलेल्या आठवणीनुसार, एका प्रयोगावेळी प्रेक्षकांमध्ये मोठा गोंधळ झाला. परिस्थिती नियंत्रणाबाहेर गेल्यानंतर नाना पाटेकर यांनी अशोक सराफ यांना गर्दीतून सुरक्षित बाहेर काढले. एवढेच नव्हे, तर स्वतः रिक्षा चालवत त्यांना सुरक्षित ठिकाणी पोहोचवले. रंगभूमीवरील या अनुभवांनी नानांच्या अभिनयाला एक वेगळी धार दिली.

१९७८ मधील ‘गमन’ हा नाना पाटेकर यांच्या हिंदी चित्रपट कारकिर्दीचा प्रारंभबिंदू ठरला. त्यानंतर ‘सिंहासन’, ‘गिद्ध’, ‘आज की आवाज’, ‘अंकुश’, ‘प्रतिघात’, ‘मोहरें’, ‘आवाम’, ‘त्रिशाग्नी’ अशा चित्रपटांतून त्यांनी आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण करण्यास सुरुवात केली.‘अंकुश’मधील तरुणाचा संताप असो किंवा ‘गिद्ध’मधील व्यक्तिरेखा नाना पाटेकर यांचा अभिनय कधीही वरवरचा नव्हता. त्यांच्या भूमिकांमध्ये समाजातील वास्तवाचा धगधगता स्पर्श जाणवत असे. १९८८ मधील ‘सलाम बॉम्बे!’ या चित्रपटामुळे नाना पाटेकर यांना व्यापक ओळख मिळाली. या चित्रपटाला ऑस्कर नामांकन मिळाले होते. त्यानंतर त्यांच्या अभिनयाकडे केवळ व्यावसायिक अभिनेता म्हणून नव्हे, तर गंभीर आणि आशयघन भूमिका करणारा कलावंत म्हणून पाहिले जाऊ लागले.

१९८९ मधील ‘परिंदा’ हा नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा. या चित्रपटातील अण्णाची भूमिका त्यांनी इतक्या तीव्रतेने साकारली की खलनायक ही संकल्पनाच त्यांच्या अभिनयामुळे वेगळी भासू लागली. हिंस्रता, थंडपणा, संशय आणि मानसिक अस्थिरता यांचे मिश्रण त्यांनी पडद्यावर उभे केले. या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला. ‘प्रहार’नाना पाटेकर केवळ अभिनेता राहिले नाहीत. ‘प्रहार : द फायनल अटॅक’ या चित्रपटातून त्यांनी दिग्दर्शनाची जबाबदारीही स्वीकारली.सैनिकांचे प्रशिक्षण, शिस्त, कर्तव्य आणि देशसेवा या विषयांवर आधारित या चित्रपटातून त्यांच्या विचारांची आणि दिग्दर्शकीय दृष्टीची झलक पाहायला मिळाली. क्रांतिवीर, आक्रोश, ‘तिरंगा’ने नाना पाटेकर यांना मोठ्या प्रमाणावर लोकप्रियता मिळवून दिली. त्यांची संवादफेक, देहबोली आणि पडद्यावरील आक्रमक उपस्थिती प्रेक्षकांच्या मनात घर करून गेली. मात्र त्यांच्या कारकिर्दीचा खरा शिखरबिंदू ठरला तो ‘क्रांतिवीर’. प्रताप नारायण तिलक या व्यक्तिरेखेतून त्यांनी अन्याय, भ्रष्टाचार आणि व्यवस्थेविरुद्धचा संताप आवाजाला दिला. ही भूमिका केवळ अभिनय नव्हती; ती तत्कालीन सामाजिक अस्वस्थतेची अभिव्यक्ती होती.

‘क्रांतिवीर’मधील अभिनयासाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारातील सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला. अग्निसाक्षी मधील नाना पाटेकरांची भूमिका त्यांच्या अभिनयातील आणखी एक वेगळी बाजू दाखवून गेली.मानसिक गुंतागुंत, असुरक्षितता आणि हिंस्र स्वभाव या भावनांचा त्यांनी केलेला आविष्कार अस्वस्थ करणारा होता. या भूमिकेसाठी त्यांना पुन्हा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारातील सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा सन्मान मिळाला. ‘खामोशी : द म्युझिकल’ मध्ये त्यांनी एका मूक-बधिर मुलीच्या वडिलांची संवेदनशील भूमिका साकारली. इथे आवाजापेक्षा शांतता बोलत होती. डोळ्यांतून भावना व्यक्त करण्याची त्यांची ताकद या भूमिकेत प्रकर्षाने जाणवली. यातून एक गोष्ट पुन्हा सिद्ध झाली नाना पाटेकर यांना कोणत्याही एका प्रतिमेत बंदिस्त करता येत नव्हते.‘यशवंत’, ‘गुलाम-ए-मुस्तफा’, ‘हू तू तू’ ते ‘अब तक छप्पन’ १९९० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात ‘यशवंत’, ‘गुलाम-ए-मुस्तफा’, ‘वजूद’, ‘युगपुरुष’, ‘हू तू तू’, ‘कोहराम’, ‘गँग’ अशा चित्रपटांमधून त्यांनी विविध छटांच्या भूमिका साकारल्या. २००४ मधील ‘अब तक छप्पन’ मध्ये साधू आगाशे या पोलिस अधिकाऱ्याची भूमिका त्यांनी साकारली. पोलिस यंत्रणा, गुन्हेगारी आणि वैयक्तिक नैतिकता यांचा संघर्ष या भूमिकेतून त्यांनी प्रभावीपणे मांडला.

यानंतर ‘अपहरण’मधील नकारात्मक छटा, ‘भूत’मधील रहस्यप्रधान भूमिका, ‘टॅक्सी नंबर ९२११’ मधील व्यक्तिरेखा अशा विविध भूमिकांतून ते प्रेक्षकांसमोर आले. गंभीर आणि आक्रमक भूमिकांसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या नाना पाटेकर यांनी ‘वेलकम’ मधील उदय शेट्टीच्या भूमिकेतून विनोदाचीही ताकद दाखवून दिली. त्यांच्या संवादफेकीतील टायमिंग, चेहऱ्यावरचे भाव आणि परिस्थितीजन्य विनोदामुळे ही व्यक्तिरेखा प्रचंड लोकप्रिय झाली. पुढे ‘वेलकम बॅक’मध्येही त्यांनी ही भूमिका केली. मराठी चित्रपटांशी नाते कायमहिंदी चित्रपटांमध्ये मोठे यश मिळूनही नानांनी मराठी मातीशी असलेले नाते कधी तोडले नाही.‘सिंहासन’, ‘दीक्षा’, ‘दिशा’, ‘देऊळ’, ‘पक पक पकाक’, ‘गोष्ट छोटी डोंगराएवढी’, ‘यशवंतराव चव्हाण : बखर एका वादळाची’, ‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे : द रिअल हिरो’, ‘नटसम्राट’, ‘आपला माणूस’, ‘ओले आले’ अशा चित्रपटांमधून त्यांनी मराठी चित्रपटसृष्टीला योगदान दिले. त्यांच्या फिल्मोग्राफीमध्ये हिंदीसोबत मराठी चित्रपटांचाही मोठा वाटा आहे.

‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे’ आणि समाजसेवेची भूमिका ‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे : द रिअल हिरो’ मध्ये त्यांनी डॉ. प्रकाश आमटे यांची भूमिका साकारली. ही व्यक्तिरेखा साकारताना त्यांनी केवळ बाह्य रूप नव्हे, तर त्या व्यक्तिमत्त्वातील सेवाभाव आणि सामाजिक बांधिलकी समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. या भूमिकेसाठी त्यांना मराठी फिल्मफेअर पुरस्कारातील सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा सन्मान मिळाला. नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात भावनिक आणि संस्मरणीय भूमिका म्हणजे ‘नटसम्राट’मधील गणपतराव बेलवलकर. रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेल्या एका ज्येष्ठ अभिनेत्याची ही कथा. रंगभूमीवर प्रेक्षकांच्या टाळ्या मिळवणारा कलाकार आयुष्याच्या उत्तरार्धात एकाकी होतो; कुटुंबापासून दुरावतो आणि स्वतःच्या अस्तित्वाशी झुंजतो.ही भूमिका नानांनी साकारली तेव्हा ती केवळ व्यक्तिरेखा राहिली नाही. रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेल्या नाना पाटेकरांचा स्वतःचाच एक आरसा गणपतराव बेलवलकरांमध्ये दिसत होता. या भूमिकेसाठी त्यांना झी गौरव आणि मराठी फिल्मफेअर पुरस्कारांसह अनेक सन्मान मिळाले. अभिनेता, दिग्दर्शक, लेखक आणि समाजभान असलेला कलाकारनाना पाटेकर यांची ओळख केवळ अभिनेता अशी मर्यादित नव्हती. ते अभिनेता, दिग्दर्शक आणि लेखक म्हणूनही कार्यरत होते. त्यांच्या कारकिर्दीत १०० हून अधिक चित्रपटांची नोंद आढळते.त्यांना तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, चार फिल्मफेअर पुरस्कार आणि दोन फिल्मफेअर मराठी पुरस्कार मिळाले.

भारतीय चित्रपट आणि कला क्षेत्रातील योगदानासाठी भारत सरकारने त्यांना २०१३ मध्ये पद्मश्री प्रदान केला. नाना पाटेकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची आणखी एक बाजू म्हणजे सामाजिक संवेदनशीलता. शेतकरी, दुष्काळ, ग्रामीण महाराष्ट्रातील प्रश्न आणि समाजातील वंचित घटकांविषयी त्यांनी सातत्याने भूमिका घेतली. मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत त्यांनी नाम फाउंडेशनच्या माध्यमातून शेतकरी आणि दुष्काळग्रस्त भागांसाठी काम केले. त्यामुळे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील अभिनेता जितका मोठा होता, तितकाच सामाजिक बांधिलकी जपणारा माणूसही महत्त्वाचा होता. नाना पाटेकर यांचा अभिनय पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवायची…ते भूमिका साकारत नव्हते, ते भूमिका जगत होते.त्यांच्या आवाजातील चढ-उतार, संवादातील विराम, डोळ्यांतील राग, चेहऱ्यावरची वेदना आणि देहबोलीतील अस्वस्थता यामुळे त्यांच्या व्यक्तिरेखा पडद्यावर जिवंत होत.‘परिंदा’चा अण्णा, ‘क्रांतिवीर’चा प्रताप, ‘अब तक छप्पन’चा साधू आगाशे, ‘वेलकम’चा उदय शेट्टी, ‘खामोशी’तील पिता, ‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे’ आणि ‘नटसम्राट’चा गणपतराव ही केवळ पात्रे नाहीत; ती नाना पाटेकर नावाच्या अभिनयविश्वाची वेगवेगळी रूपे आहेत.

भारतीय चित्रपटसृष्टीत अनेक अभिनेते आले आणि गेले. अनेकांनी लोकप्रियता मिळवली. अनेकांनी पुरस्कार जिंकले. मात्र काही कलाकारांची ओळख पुरस्कारांच्या पलीकडे जाते.नाना पाटेकर हे त्यापैकीच एक नाव. त्यांचा आवाज आज थांबला आहे; पडदा खाली आला आहे; पण त्यांच्या संवादांचा प्रतिध्वनी, त्यांच्या व्यक्तिरेखांची ताकद आणि त्यांच्या अभिनयाची धग पुढील अनेक पिढ्यांपर्यंत कायम राहील. रंगभूमीचा अवलिया, रुपेरी पडद्याचा धगधगता कलाकार आणि प्रत्येक भूमिका जगणारा नट काळाच्या पडद्याआड गेला आहे.पद्मश्री नाना पाटेकर यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली!‘नाना’ हे नाव संपणार नाही; ते भारतीय अभिनयाच्या इतिहासात कायम जिवंत राहील.